Fundacja rodzinna pod lupą KAS: gdzie kontrola celno-skarbowa szuka pozornej optymalizacji?

25.08.2026

Fundacja rodzinna jest osobą prawną utworzoną w celu gromadzenia mienia, zarządzania nim w interesie beneficjentów oraz spełniania świadczeń na ich rzecz. Jej funkcjonowanie reguluje ustawa z 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej [1]. Konstrukcja ta ma wspierać sukcesję i długoterminowe zarządzanie majątkiem, ale nie stanowi narzędzia do dowolnego przesuwania aktywów, kosztów lub dochodów poza opodatkowanie.

Dla Krajowej Administracji Skarbowej szczególne znaczenie ma ekonomiczny cel czynności wykonywanych z udziałem fundacji. Kontrola celno-skarbowa może objąć nie tylko rozliczenia podatkowe fundacji, lecz także relacje z fundatorem, beneficjentami, spółkami operacyjnymi oraz podmiotami powiązanymi. Ryzyko dotyczy zwłaszcza struktur, w których formalnie legalne działania nie mają rzeczywistego uzasadnienia gospodarczego.

Dlaczego fundacja rodzinna znajduje się w obszarze zainteresowania KAS?

Fundacja rodzinna korzysta ze zwolnienia podmiotowego z CIT, jednak zwolnienie to nie ma charakteru bezwarunkowego. Ustawa o CIT przewiduje odrębne opodatkowanie świadczeń i tzw. ukrytych zysków, a także dochodów z działalności wykraczającej poza ustawowo dopuszczalny zakres [2].

Organ nie ocenia wyłącznie aktu założycielskiego, statutu czy treści umów. W praktyce analizuje przepływ wartości: kto faktycznie korzysta z majątku, na jakich warunkach, czy fundacja otrzymuje ekwiwalentne świadczenie oraz czy transakcja byłaby zawarta w podobny sposób między podmiotami niepowiązanymi.

Dla zarządu spółki rodzinnej i organów fundacji oznacza to konieczność zapewnienia spójności pomiędzy dokumentacją, rzeczywistym sposobem korzystania z aktywów oraz rozliczeniami podatkowymi. Brak tej spójności może prowadzić do zakwestionowania rozliczeń, zaległości podatkowych, odsetek, sankcji karnych skarbowych, a w określonych przypadkach także do odpowiedzialności osób działających w imieniu podmiotu.

Pozorna optymalizacja podatkowa: najczęstsze obszary kontroli

Nieodpłatne lub preferencyjne korzystanie z majątku fundacji

Jednym z podstawowych obszarów analizy jest korzystanie przez fundatora, beneficjentów albo podmioty powiązane z nieruchomości, samochodów, jachtów, dzieł sztuki czy innych aktywów należących do fundacji. Ryzyko wzrasta, gdy umowa najmu, użyczenia lub innego udostępnienia ma charakter wyłącznie formalny albo przewiduje wynagrodzenie wyraźnie odbiegające od warunków rynkowych.

W takich okolicznościach KAS może badać, czy doszło do spełnienia świadczenia lub powstania ukrytych zysków. Na gruncie art. 2 ust. 2 ustawy o fundacji rodzinnej ukryte zyski obejmują świadczenia pieniężne, rzeczowe lub nieodpłatne, wykonane bezpośrednio albo pośrednio na rzecz beneficjenta, fundatora lub podmiotu powiązanego, w związku z utworzeniem lub funkcjonowaniem fundacji [1]. Podatek od świadczeń i ukrytych zysków wynosi 15 proc. podstawy opodatkowania, zgodnie z art. 24q ustawy o CIT [2].

Działalność gospodarcza poza ustawowym zakresem

Fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą wyłącznie w zakresie wskazanym w art. 5 ust. 1 ustawy o fundacji rodzinnej. Katalog obejmuje między innymi zbywanie mienia, najem i dzierżawę, przystępowanie do spółek, obrót papierami wartościowymi oraz udzielanie pożyczek określonym podmiotom.

Kontrola może zakwestionować model, w którym fundacja w rzeczywistości prowadzi aktywną działalność operacyjną, handlową lub usługową, choć formalnie przedstawia ją jako zarządzanie własnym majątkiem. Przychody z działalności wykraczającej poza dozwolony zakres podlegają opodatkowaniu według stawki 25 proc. na podstawie art. 24r ustawy o CIT [2].

Wątpliwości mogą dotyczyć na przykład powtarzalnego obrotu towarami, aktywnego zarządzania działalnością usługową, angażowania pracowników do prowadzenia operacji biznesowych lub finansowania działalności spółki w sposób charakterystyczny dla profesjonalnego przedsiębiorcy.

Pożyczki, darowizny i rozliczenia ze spółkami powiązanymi

Udzielanie pożyczek przez fundację jest dopuszczalne, lecz tylko w granicach wyznaczonych przez ustawę. Szczególnej kontroli podlegają pożyczki dla fundatora, beneficjentów, spółek powiązanych oraz osób bliskich. Organ może analizować oprocentowanie, terminy spłaty, zabezpieczenia, faktyczną zdolność dłużnika do zwrotu środków i kolejne aneksy odraczające płatność.

Ryzykowne są również transakcje, w których fundacja nabywa aktywa od podmiotów powiązanych po zawyżonej cenie, finansuje ich wydatki albo przejmuje koszty o prywatnym charakterze. W takich sprawach znaczenie mają także przepisy o cenach transferowych, w tym zasada ceny rynkowej z art. 11c ustawy o CIT [2].

Trzy sytuacje, które nie przesądzają jeszcze o pozornej optymalizacji

Sam fakt, że fundacja osiąga korzyść podatkową, nie oznacza automatycznie nadużycia. Ocena zależy od pełnego stanu faktycznego, dokumentacji i gospodarczego uzasadnienia działania. W szczególności trzy okoliczności wymagają ostrożnej oceny:

Przekazanie majątku do fundacji nie jest samo w sobie dowodem unikania opodatkowania, jeżeli odpowiada rzeczywistemu planowi sukcesyjnemu i zabezpiecza zarządzanie majątkiem.
Transakcja z beneficjentem lub spółką powiązaną nie jest automatycznie niedozwolona, jeżeli ma podstawę prawną, rynkowe warunki i jest rzeczywiście wykonywana.
Wypłata świadczenia na rzecz beneficjenta nie musi oznaczać ukrytego zysku, jeśli została prawidłowo zakwalifikowana, udokumentowana i rozliczona zgodnie z ustawą o CIT.

Jak przygotować fundację rodzinną na kontrolę celno-skarbową?

Przygotowanie nie powinno rozpoczynać się po otrzymaniu upoważnienia do kontroli. W praktyce istotny jest okresowy audyt relacji pomiędzy fundacją a osobami powiązanymi. Powinien on obejmować w szczególności:

weryfikację zgodności faktycznej działalności z art. 5 ustawy o fundacji rodzinnej;
ocenę umów najmu, pożyczek, sprzedaży aktywów i usług pod kątem rynkowości;
udokumentowanie biznesowego celu kluczowych decyzji majątkowych;
sprawdzenie zasad korzystania z majątku fundacji przez fundatora i beneficjentów;
kontrolę terminowości oraz poprawności rozliczeń CIT, PIT, VAT i obowiązków dokumentacyjnych.

Kontrola celno-skarbowa prowadzona jest na podstawie ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej. Jeżeli jej wynik wykaże nieprawidłowości, kontrolowany może złożyć korektę deklaracji w terminie 14 dni od doręczenia wyniku kontroli. Brak korekty może prowadzić do przekształcenia kontroli w postępowanie podatkowe [3].

Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W przypadku otrzymania zawiadomienia, wszczęcia kontroli albo potrzeby oceny rozliczeń fundacji rodzinnej warto zlecić indywidualną analizę dokumentów i przepływów, dlatego napisz do nas.

FAQ – fundacja rodzinna pod lupą KAS

Czy fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą?

Tak, ale tylko w zakresie wskazanym w art. 5 ust. 1 ustawy o fundacji rodzinnej. Działalność wykraczająca poza ten katalog może zostać objęta 25-procentowym CIT.

Czym są ukryte zyski w fundacji rodzinnej?

Są to określone ustawowo świadczenia wykonane bezpośrednio lub pośrednio na rzecz fundatora, beneficjenta albo podmiotu powiązanego w związku z utworzeniem lub funkcjonowaniem fundacji. Ich kwalifikacja zawsze zależy od konkretnych okoliczności.

Czy beneficjent może korzystać z nieruchomości fundacji?

Może, jednak zasady korzystania powinny być jasno określone i właściwie rozliczone. Nieodpłatne albo nierynkowo odpłatne udostępnienie może zostać ocenione jako świadczenie lub ukryty zysk.

Czy KAS bada ceny w transakcjach między fundacją a spółką rodzinną?

Tak. Organ może ocenić, czy warunki transakcji odpowiadają warunkom rynkowym, zwłaszcza gdy stronami są podmioty powiązane.

Jakie dokumenty są istotne podczas kontroli fundacji rodzinnej?

Znaczenie mają między innymi statut, spis mienia, uchwały organów fundacji, umowy, wyceny, analizy rynkowe, dowody wykonania świadczeń, ewidencje księgowe oraz dokumentacja podatkowa.

Czy kontrola celno-skarbowa może zakończyć się postępowaniem podatkowym?

Tak. Jeżeli wynik kontroli wskaże nieprawidłowości, a kontrolowany nie skoryguje rozliczeń w ustawowym terminie, kontrola może zostać przekształcona w postępowanie podatkowe.

Bibliografia

Ustawa z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej, Dz.U. z 2023 r. poz. 326 ze zm.
Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych, Dz.U. z 2025 r. poz. 278 ze zm., w szczególności art. 6, art. 11c, art. 24q i art. 24r.
Ustawa z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej, Dz.U. z 2025 r. poz. 1131 ze zm., w szczególności art. 54 i nast.