Nierzetelna księga (art. 61 KKS): kiedy błąd staje się przestępstwem?

12.10.2026

Nierzetelna księga to księga, ewidencja lub rejestr, którego zapisy nie odzwierciedlają rzeczywistego przebiegu zdarzeń. W praktyce chodzi m.in. o księgi rachunkowe, podatkową księgę przychodów i rozchodów, ewidencję VAT, rejestry sprzedaży czy ewidencję środków trwałych. Samo wykrycie błędu nie przesądza jednak o odpowiedzialności karnej skarbowej. Kluczowe są charakter nieprawidłowości oraz – zależnie od kwalifikacji czynu – umyślność albo nieumyślność osoby odpowiedzialnej. Wpływ uchybienia na rozliczenia podatkowe nie jest natomiast ustawowym warunkiem odpowiedzialności z art. 61 KKS.

Art. 61 § 1 Kodeksu karnego skarbowego przewiduje odpowiedzialność za nierzetelne prowadzenie księgi. Sankcja może wynieść do 240 stawek dziennych grzywny. W przypadku mniejszej wagi czyn może zostać zakwalifikowany jako wykroczenie skarbowe, zagrożone grzywną określaną kwotowo. Takiej samej karze za wykroczenie skarbowe podlega osoba, która prowadzi księgę nierzetelnie nieumyślnie [1].

Czym jest księga w rozumieniu art. 61 KKS?

Pojęcie „księgi” zostało zdefiniowane szeroko w art. 53 § 21 KKS. Obejmuje ono nie tylko księgi rachunkowe prowadzone na podstawie ustawy o rachunkowości, lecz także księgi podatkowe, inne księgi, rejestry, ewidencje, urządzenia ewidencyjne, do których prowadzenia zobowiązują przepisy prawa, oraz dokumenty związane z ich prowadzeniem [1].

W działalności gospodarczej ryzyko może dotyczyć w szczególności:

ewidencji sprzedaży i zakupów VAT;
danych ewidencyjnych wykazywanych w plikach JPK, w szczególności JPK_VAT;
ksiąg rachunkowych, w tym zapisów opartych na dowodach księgowych;
ewidencji przychodów, kosztów i środków trwałych;
rejestrów związanych z obrotem towarowym, cłem lub akcyzą.

Na gruncie Ordynacji podatkowej księgi podatkowe są rzetelne, jeżeli dokonywane w nich zapisy odzwierciedlają stan rzeczywisty. Są natomiast wadliwe, gdy są prowadzone niezgodnie z przepisami regulującymi sposób ich prowadzenia [2]. To rozróżnienie ma istotne znaczenie: wadliwość formalna nie zawsze oznacza nierzetelność uzasadniającą odpowiedzialność z art. 61 KKS.

Kiedy błąd w księgach może oznaczać przestępstwo albo wykroczenie skarbowe?

Zasadą wynikającą z art. 4 § 1 KKS jest odpowiedzialność za czyn popełniony umyślnie, chyba że ustawa wyraźnie przewiduje odpowiedzialność nieumyślną [1]. Art. 61 § 3 KKS wyraźnie przewiduje jednak odpowiedzialność za nieumyślne nierzetelne prowadzenie księgi. Czyn taki stanowi wykroczenie skarbowe i jest zagrożony grzywną określaną kwotowo.

W przypadku czynu z art. 61 § 1 KKS organ powinien wykazać, że osoba odpowiedzialna miała świadomość nieprawdziwości zapisów i chciała je wprowadzić albo co najmniej godziła się na taki skutek. W razie nieumyślnego prowadzenia nierzetelnej księgi organ powinien natomiast wykazać niezachowanie wymaganej ostrożności, mimo że sprawca przewidywał możliwość popełnienia czynu albo mógł ją przewidzieć. Znaczenie mogą mieć m.in. powtarzalność błędów, skala rozbieżności, obieg dokumentów w spółce, korespondencja wewnętrzna, sposób zatwierdzania faktur oraz uprzednie sygnały ostrzegawcze.

Trzy sytuacje, które zwykle nie przesądzają o przestępstwie

Po pierwsze, pojedyncza omyłka techniczna, taka jak oczywista literówka, błędne przepisanie numeru dokumentu lub przejściowa pomyłka w systemie, nie musi oznaczać nierzetelności księgi. Szczególnie istotne jest, czy błąd można odtworzyć i skorygować na podstawie dokumentów źródłowych.

Po drugie, naruszenie wyłącznie formalne, które nie zniekształca rzeczywistego obrazu zdarzenia gospodarczego, może zostać uznane za wadliwość księgi, a nie jej nierzetelność. Ocena zależy od konkretnego przypadku oraz znaczenia uchybienia dla rozliczenia podatkowego.

Po trzecie, brak umyślności po stronie osoby odpowiedzialnej wyłącza przypisanie czynu z art. 61 § 1 KKS, ale nie wyklucza automatycznie odpowiedzialności za nieumyślne nierzetelne prowadzenie księgi na podstawie art. 61 § 3 KKS. Nie zwalnia to również przedsiębiorstwa z obowiązku korekty rozliczeń ani z ryzyka podatkowego, w tym naliczenia odsetek za zwłokę.

Odpowiedzialność zarządu, księgowości i osób faktycznie decydujących

Za przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe odpowiada osoba fizyczna, nie sama spółka. Zgodnie z art. 9 § 3 KKS za taki czyn może odpowiadać jak sprawca również osoba, która na podstawie przepisu prawa, decyzji właściwego organu lub umowy zajmuje się sprawami gospodarczymi, w szczególności finansowymi, spółki albo innego podmiotu [1].

Nie oznacza to automatycznej odpowiedzialności każdego członka zarządu lub każdego pracownika działu księgowości. Organ powinien ustalić faktyczny zakres kompetencji, dostęp do informacji, prawo zatwierdzania dokumentów oraz wpływ na proces rozliczeń. Sam formalny podział obowiązków nie będzie wystarczający, jeżeli w praktyce decyzje były podejmowane przez inną osobę.

Dla zarządu ryzyko ma zwykle kilka wymiarów: postępowanie karne skarbowe, koszty obsługi sporu, a – jeżeli nieprawidłowości wpłynęły na rozliczenia – także zaległość podatkową po stronie spółki, utrudnienia w relacjach z bankami lub kontrahentami oraz konsekwencje reputacyjne. W określonych warunkach zachowanie osób działających w imieniu podmiotu może także uruchamiać mechanizmy przewidziane w ustawie o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych [4].

Kontrola celno-skarbowa a nierzetelne księgi

Kontrola celno-skarbowa może obejmować weryfikację ksiąg, faktur, plików JPK, umów, przepływów finansowych i faktycznego przebiegu transakcji. Organ nie ogranicza się przy tym do sprawdzenia poprawności formalnej dokumentów. Może porównywać dane z deklaracji z informacjami od kontrahentów, banków, platform sprzedażowych lub innych organów.

Jeżeli kontrola ujawni rozbieżności, przedsiębiorstwo powinno szybko zabezpieczyć dokumentację źródłową, ustalić przyczynę błędu i ocenić możliwość oraz zasadność złożenia korekt, z uwzględnieniem terminów i zasad przewidzianych dla kontroli celno-skarbowej. Należy również rozdzielić kwestie podatkowe od karno-skarbowych. Korekta może ograniczyć skutki rozliczeniowe, ale sama w sobie nie przesądza jeszcze o braku odpowiedzialności karnej skarbowej. Znaczenie mają moment podjęcia działań, zakres ujawnienia oraz stan wiedzy osób odpowiedzialnych [5].

Jak ograniczać ryzyko z art. 61 KKS?

Skuteczna prewencja powinna koncentrować się na jakości danych i kontroli procesu, a nie wyłącznie na końcowym zatwierdzaniu deklaracji. W praktyce pomocne są:

jasne przypisanie odpowiedzialności za obieg i akceptację dokumentów;
okresowe uzgadnianie ewidencji z dokumentami źródłowymi oraz rachunkami bankowymi;
procedury weryfikacji kontrahentów i rzeczywistego wykonania transakcji;
rejestrowanie korekt oraz przyczyn stwierdzonych nieprawidłowości;
szkolenia dla zarządu, księgowości i pracowników operacyjnych;
wewnętrzny audyt obszarów podwyższonego ryzyka, w tym VAT, akcyzy i obrotu transgranicznego.

Faktem jest, że błąd w księdze może prowadzić do kontroli i korekt podatkowych. Ocena, czy dane uchybienie stanowi nierzetelne prowadzenie księgi oraz czy można przypisać konkretnej osobie działanie umyślne albo nieumyślne, wymaga natomiast analizy konkretnego stanu faktycznego.

Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W przypadku wszczęcia kontroli lub postępowania przygotowawczego zasadna jest szybka analiza dokumentacji, ról decyzyjnych oraz możliwych działań naprawczych. Jeśli Twoja sprawa wymaga indywidualnej oceny, napisz do nas.

FAQ – Nierzetelna księga (art. 61 KKS)

Czy każda pomyłka w ewidencji VAT jest przestępstwem z art. 61 KKS?

Nie. Jednorazowa omyłka, zwłaszcza możliwa do wyjaśnienia i skorygowania na podstawie dokumentów źródłowych, nie przesądza o przestępstwie ani wykroczeniu skarbowym. Dla odpowiedzialności istotne są nierzetelność zapisów oraz umyślność albo – w przypadku art. 61 § 3 KKS – nieumyślność działania.

Jaka kara grozi za nierzetelne prowadzenie księgi?

Art. 61 § 1 KKS przewiduje grzywnę do 240 stawek dziennych za umyślne nierzetelne prowadzenie księgi. W wypadku mniejszej wagi czyn jest wykroczeniem skarbowym i podlega karze grzywny określanej kwotowo. Taka sama kara grozi za nieumyślne nierzetelne prowadzenie księgi na podstawie art. 61 § 3 KKS.

Czy za nierzetelne księgi odpowiada spółka czy członek zarządu?

Odpowiedzialność karną skarbową ponosi osoba fizyczna. Może to być członek zarządu, główna księgowa, dyrektor finansowy albo inna osoba, która na podstawie przepisu prawa, decyzji właściwego organu lub umowy zajmuje się sprawami gospodarczymi, w szczególności finansowymi, podmiotu.

Czy korekta deklaracji eliminuje ryzyko odpowiedzialności z art. 61 KKS?

Nie zawsze. Korekta może mieć duże znaczenie dla rozliczeń podatkowych i oceny postawy podatnika, ale nie usuwa automatycznie oceny wcześniejszego zachowania na gruncie KKS. Jej złożenie w toku kontroli celno-skarbowej podlega ponadto szczególnym zasadom i terminom.

Jaka jest różnica między księgą wadliwą a nierzetelną?

Księga wadliwa jest prowadzona niezgodnie z wymogami formalnymi. Księga nierzetelna nie odzwierciedla rzeczywistego stanu zdarzeń. To drugie pojęcie ma zasadnicze znaczenie dla art. 61 KKS.

Czy organ musi udowodnić zamiar popełnienia czynu?

W przypadku odpowiedzialności z art. 61 § 1 KKS – tak. Organ powinien wykazać, że osoba odpowiedzialna działała świadomie albo godziła się na prowadzenie nierzetelnej księgi. Przy nieumyślnym nierzetelnym prowadzeniu księgi, o którym mowa w art. 61 § 3 KKS, konieczne jest natomiast wykazanie niezachowania wymaganej ostrożności.

Bibliografia

[1] Ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 633 ze zm., w szczególności art. 4, art. 9, art. 53 i art. 61.

[2] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 111 ze zm., w szczególności art. 193.

[3] Ustawa z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości, t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 120 ze zm., w szczególności art. 24.

[4] Ustawa z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1822.

[5] Ustawa z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1131 ze zm., w szczególności przepisy dotyczące kontroli celno-skarbowej i korekt deklaracji.