Sankcje i dual-use: jak przeprowadzić skuteczny screening i kontrolę end-use, by uniknąć ryzyk karnych

04.12.2025

W obliczu dynamicznie zmieniającego się otoczenia geopolitycznego i zaostrzającego się reżimu sankcyjnego, przedsiębiorcy prowadzący wymianę handlową z zagranicą stają przed coraz większymi wyzwaniami regulacyjnymi. Nieświadome naruszenie przepisów dotyczących towarów podwójnego zastosowania (dual-use) może skutkować nie tylko dotkliwymi karami finansowymi, ale również odpowiedzialnością karną dla zarządzających firmą.

Statystyki są niepokojące – według danych Krajowej Administracji Skarbowej, liczba kontroli celno-skarbowych w obszarze towarów strategicznych i dual-use wzrosła w ostatnich latach o ponad 40%. Jednocześnie zaostrzono sankcje za naruszenia, które mogą sięgać nawet 10 lat pozbawienia wolności w najpoważniejszych przypadkach. Aby skutecznie minimalizować ryzyka karne związane z tego typu kontrolami, niezbędne jest wdrożenie odpowiednich procedur screeningu oraz weryfikacji końcowego zastosowania (end-use).

Czym dokładnie są towary podwójnego zastosowania (dual-use)?

Towary podwójnego zastosowania to produkty, technologie, oprogramowanie i usługi, które mogą być wykorzystywane zarówno do celów cywilnych, jak i wojskowych. Zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/821, obejmują one szeroki katalog przedmiotów pogrupowanych w 10 kategoriach – od materiałów jądrowych, przez elektronikę, komputery, telekomunikację, po technologie morskie i lotnicze.

Warto podkreślić, że lista towarów dual-use jest regularnie aktualizowana, a przedsiębiorcy mają obowiązek śledzenia tych zmian. Nieprawidłowa klasyfikacja towaru może prowadzić do niezamierzonego łamania przepisów eksportowych i sankcyjnych, co z kolei może skutkować wszczęciem kontroli celno-skarbowej i potencjalnymi sankcjami karnymi.

Również usługi techniczne, szkolenia czy przekazywanie know-how związanego z produktami podwójnego zastosowania podlegają regulacjom. Praktyka pokazuje, że właśnie w tym obszarze najczęściej dochodzi do nieświadomych naruszeń przepisów.

Jakie są główne ryzyka karne związane z kontrolą towarów dual-use?

Naruszenie przepisów dotyczących towarów podwójnego zastosowania może prowadzić do poważnych konsekwencji karnych. Zgodnie z ustawą o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym, eksport kontrolowanych produktów bez wymaganego zezwolenia podlega karze pozbawienia wolności od 1 roku do 10 lat.

Wśród najczęstszych ryzyk karnych związanych z kontrolami w obszarze dual-use należy wymienić:

• Eksport kontrolowanych towarów bez odpowiedniego zezwolenia
• Niedopełnienie obowiązków w zakresie weryfikacji końcowego użytkownika (end-user)
• Nieprawidłowe deklarowanie końcowego zastosowania towaru (end-use)
• Nieprzestrzeganie embarga i sankcji międzynarodowych
• Fałszowanie dokumentacji eksportowej

Dodatkowo, kontrola celno-skarbowa może ujawnić naruszenia przepisów podatkowych i celnych, co generuje dodatkowe ryzyka karne na gruncie Kodeksu karnego skarbowego.

Jak poprawnie przeprowadzić screening podmiotów w handlu międzynarodowym?

Screening partnerów biznesowych to kluczowy element procedur compliance w handlu międzynarodowym. Proces ten polega na weryfikacji kontrahentów pod kątem objęcia ich sankcjami lub ograniczeniami w handlu. Prawidłowo przeprowadzony screening powinien obejmować sprawdzenie wszystkich podmiotów zaangażowanych w łańcuch transakcji – od bezpośrednich dostawców i odbiorców, po końcowych użytkowników.

Skuteczny proces screeningu wymaga korzystania z aktualnych list sankcyjnych publikowanych przez różne organy i organizacje, w tym:

1. Unijną listę podmiotów objętych środkami ograniczającymi
2. Amerykańską listę SDN (Specially Designated Nationals)
3. Listy sankcyjne ONZ
4. Krajowe listy podmiotów objętych restrykcjami

Warto zaznaczyć, że screening nie jest jednorazowym działaniem, ale procesem ciągłym. Listy sankcyjne są regularnie aktualizowane, dlatego kluczowe jest powtarzanie weryfikacji również dla już sprawdzonych partnerów.

Co to jest weryfikacja end-use i dlaczego jest kluczowa?

Weryfikacja końcowego zastosowania (end-use) to proces sprawdzania, w jaki sposób i do jakich celów eksportowane towary zostaną wykorzystane przez odbiorcę. Jest to jeden z najważniejszych elementów zapobiegania naruszeniom przepisów o kontroli eksportu.

Prawidłowa weryfikacja end-use obejmuje nie tylko uzyskanie odpowiednich oświadczeń od odbiorcy, ale również analizę wiarygodności tych deklaracji. Eksporter powinien zwracać uwagę na tzw. „red flags” – sygnały ostrzegawcze sugerujące potencjalne ryzyko przekierowania towarów do zastosowań objętych kontrolą:

• Odbiorca prowadzi działalność niezwiązaną z zakupionymi towarami
• Odmowa udzielenia informacji o końcowym zastosowaniu
• Nietypowe warunki płatności lub dostawy
• Żądanie usunięcia oznaczeń z towarów
• Zakup towarów nieadekwatnych do deklarowanego zastosowania

W przypadku wykrycia takich sygnałów, eksporter powinien przeprowadzić dodatkową weryfikację lub rozważyć odstąpienie od transakcji, aby uniknąć potencjalnych ryzyk karnych.

Jakie procedury wewnętrzne warto wdrożyć, aby zminimalizować ryzyka?

Wdrożenie odpowiednich procedur compliance stanowi podstawę ochrony przedsiębiorstwa przed ryzykami związanymi z kontrolą eksportu towarów dual-use. Dobrze zaprojektowany system powinien obejmować:

Wewnętrzny Program Kontroli Eksportu (IPK) – formalny zestaw procedur określających sposób postępowania z towarami podwójnego zastosowania, obejmujący klasyfikację towarów, screening partnerów, weryfikację end-use oraz zasady dokumentowania transakcji.

Regularne szkolenia pracowników – szczególnie osób zaangażowanych w proces sprzedaży, zakupów i logistykę, które powinny rozumieć istotę przepisów o kontroli eksportu i umieć identyfikować potencjalne ryzyka.

W przypadku wątpliwości dotyczących opracowania skutecznych procedur lub w razie potrzeby reprezentacji podczas kontroli celno-skarbowej, warto rozważyć konsultację z ekspertami z kancelarii Kopeć Zaborowski Adwokaci i Radcowie Prawni, specjalizującej się w prawnych aspektach międzynarodowego obrotu towarami strategicznymi.

W jaki sposób przygotować się do kontroli celno-skarbowej w obszarze dual-use?

Kontrola celno-skarbowa w obszarze towarów podwójnego zastosowania wymaga starannego przygotowania. Kluczowe jest prowadzenie i przechowywanie pełnej dokumentacji dotyczącej eksportowanych towarów, w tym:

• Specyfikacji technicznych produktów
• Dokumentów potwierdzających klasyfikację towarów
• Zezwoleń eksportowych (jeśli były wymagane)
• Oświadczeń końcowych użytkowników (end-user certificates)
• Dokumentacji przeprowadzonego screeningu partnerów biznesowych
• Dowodów realizacji dostaw zgodnie z deklarowanym przeznaczeniem

Warto również przygotować wewnętrzne procedury na wypadek kontroli, obejmujące wyznaczenie osób odpowiedzialnych za kontakt z kontrolującymi oraz określenie zakresu udostępnianych informacji.

Co grozi za nieprzestrzeganie przepisów o kontroli eksportu?

Naruszenie przepisów dotyczących kontroli eksportu towarów dual-use może prowadzić do surowych konsekwencji administracyjnych i karnych. Wśród najpoważniejszych sankcji należy wymienić:

Kary pozbawienia wolności – w Polsce za nielegalny eksport towarów strategicznych grozi od 1 roku do 10 lat pozbawienia wolności, a w przypadku działania w ramach zorganizowanej grupy przestępczej kara może być jeszcze surowsza.

Kary finansowe – zarówno w postaci grzywien nakładanych w postępowaniu karnym, jak i administracyjnych kar pieniężnych, które mogą sięgać milionów złotych.

Dodatkowe konsekwencje obejmują wykluczenie z przetargów publicznych, utratę reputacji, a nawet zakaz prowadzenia określonej działalności gospodarczej. Co istotne, odpowiedzialność może dotyczyć nie tylko samej firmy, ale również członków zarządu i innych osób odpowiedzialnych za podejmowanie decyzji.

Jak prawidłowo dokumentować proces screeningu i weryfikacji end-use?

Odpowiednia dokumentacja procesu screeningu i weryfikacji end-use stanowi kluczowy element obrony w przypadku kontroli celno-skarbowej. Prawidłowe dokumentowanie tych procesów powinno obejmować:

W zakresie screeningu:

• Zrzuty ekranu z wykorzystanych baz danych i list sankcyjnych
• Datę i godzinę przeprowadzenia weryfikacji
• Dane osoby przeprowadzającej screening
• Informacje o zastosowanych kryteriach wyszukiwania
• Wyniki screeningu i podjęte na ich podstawie decyzje

W zakresie weryfikacji end-use:

• Oficjalne oświadczenia końcowego użytkownika
• Dokumentację przeprowadzonego due diligence odbiorcy
• Analizę wiarygodności deklarowanego zastosowania
• Raporty z ewentualnych kontroli po dostawie
• Korespondencję z odbiorcą dotyczącą zastosowania towarów

Dokumentacja powinna być przechowywana przez minimum 5 lat od zakończenia roku, w którym dokonano eksportu, choć w praktyce zaleca się dłuższy okres archiwizacji.

Jakie są najnowsze trendy w zakresie kontroli eksportu i sankcji międzynarodowych?

Obserwując zmiany w systemie kontroli eksportu i sankcji międzynarodowych, można zauważyć kilka istotnych trendów:

Zaostrzenie reżimu sankcyjnego – szczególnie widoczne w kontekście konfliktu rosyjsko-ukraińskiego, gdzie sankcje obejmują coraz szerszy katalog podmiotów i towarów, w tym produkty, które wcześniej nie były uznawane za strategiczne.

Rosnąca rola kontroli technologii niematerialnych – coraz większy nacisk kładziony jest na kontrolę transferu technologii, know-how, oprogramowania i usług technicznych, które mogą służyć do rozwijania systemów o zastosowaniu wojskowym.

Zwiększona koordynacja międzynarodowa – obserwuje się zacieśnienie współpracy między organami kontroli eksportu różnych krajów, co prowadzi do szybszej wymiany informacji o naruszeniach i bardziej skutecznego egzekwowania przepisów.

Podsumowanie: jak skutecznie zarządzać ryzykiem w obszarze dual-use?

Zarządzanie ryzykiem związanym z eksportem towarów podwójnego zastosowania wymaga systemowego podejścia i zaangażowania całej organizacji. Skuteczna strategia powinna opierać się na kilku filarach:

Aktualnej wiedzy o przepisach – ciągłe monitorowanie zmian w regulacjach dotyczących kontroli eksportu i sankcji międzynarodowych.

Wdrożeniu kompleksowych procedur wewnętrznych – obejmujących klasyfikację towarów, screening partnerów i weryfikację end-use.

Regularne szkolenia pracowników – budowanie świadomości ryzyk i odpowiedzialności związanej z eksportem towarów dual-use.

Konsultacjach z ekspertami – w przypadku wątpliwości warto korzystać z doświadczenia specjalistów w dziedzinie kontroli eksportu i prawa karnego gospodarczego.

Odpowiednio zaprojektowany i wdrożony system zarządzania ryzykiem nie tylko minimalizuje zagrożenia związane z potencjalnymi ryzykami karnymi, ale również buduje przewagę konkurencyjną firmy jako wiarygodnego i odpowiedzialnego partnera w międzynarodowym obrocie gospodarczym.

W razie jakichkolwiek pytań lub wątpliwości dotyczących kontroli eksportu i przepisów sankcyjnych, warto skonsultować się z ekspertami kancelarii Kopeć Zaborowski Adwokaci i Radcowie Prawni, którzy specjalizują się w prawnych aspektach międzynarodowego obrotu towarowego i mogą zapewnić kompleksowe wsparcie zarówno w zakresie prewencji, jak i reprezentacji podczas kontroli.

Bibliografia

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/821 z dnia 20 maja 2021 r. ustanawiające unijny system kontroli wywozu, pośrednictwa, pomocy technicznej, tranzytu i transferu produktów podwójnego zastosowania
• Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa (Dz. U. z 2020 r. poz. 509 z późn. zm.)
• Ustawa z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz.U. 2022 poz. 813)
• Wytyczne Komisji Europejskiej dotyczące kontroli eksportu produktów podwójnego zastosowania (2020/C 236/03)
• Raporty Ministerstwa Rozwoju i Technologii dotyczące kontroli eksportu towarów strategicznych