Zabezpieczenia majątkowe w postępowaniu skarbowym: kaucje, zajęcia, wycena i skuteczne wnioski o zwolnienia

04.12.2025

W polskim systemie prawnym zabezpieczenia majątkowe stanowią kluczowe narzędzie dla organów skarbowych w walce z przestępczością podatkową. Ich stosowanie budzi jednak liczne kontrowersje, szczególnie wśród przedsiębiorców, którzy nierzadko postrzegają te środki jako nadmiernie dotkliwe i nieproporcjonalne. Z perspektywy praktyki prawnej widać wyraźnie, że zabezpieczenia majątkowe mogą istotnie wpłynąć na płynność finansową oraz reputację przedsiębiorstwa, nawet jeśli ostatecznie zarzuty nie zostaną potwierdzone.

Jako radca prawny zajmujący się sprawami karno-skarbowymi, wielokrotnie obserwowałem, jak brak odpowiedniego przygotowania do kontroli celno-skarbowej może prowadzić do zastosowania dotkliwych zabezpieczeń na majątku. Problemem jest nie tylko sama procedura, ale również długotrwałość procesów związanych z ewentualnym zwolnieniem z zabezpieczenia. W niniejszym artykule przeanalizuję najważniejsze aspekty związane z kaucjami, zajęciami majątkowymi oraz skutecznymi strategiami uzyskiwania zwolnień z zabezpieczeń.

Czym są zabezpieczenia majątkowe w postępowaniu skarbowym?

Zabezpieczenia majątkowe w postępowaniu skarbowym to środki prawne stosowane przez organy ścigania lub organy podatkowe w celu zagwarantowania wykonania potencjalnej kary finansowej, grzywny lub obowiązku zwrotu należności publicznoprawnych. Ich podstawowym celem jest zapewnienie, że w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości podmiot kontrolowany będzie w stanie uregulować zobowiązania wobec Skarbu Państwa.

Podstawy prawne stosowania zabezpieczeń znajdziemy w Kodeksie karnym skarbowym, ustawie o Krajowej Administracji Skarbowej oraz Ordynacji podatkowej. W zależności od rodzaju postępowania (karne skarbowe lub podatkowe), organy mogą stosować różne formy zabezpieczeń, kierując się odmiennymi przesłankami i procedurami.

Warto podkreślić, że decyzja o zastosowaniu zabezpieczenia majątkowego powinna być zawsze proporcjonalna do potencjalnej szkody wyrządzonej Skarbowi Państwa oraz uwzględniać zasadę domniemania niewinności.

Jakie są rodzaje zabezpieczeń majątkowych stosowanych przez organy skarbowe?

W praktyce organów skarbowych stosuje się kilka podstawowych rodzajów zabezpieczeń majątkowych:

• Kaucja – kwota pieniężna wpłacana przez podmiot kontrolowany jako zabezpieczenie potencjalnych roszczeń
• Zajęcie majątkowe – obejmujące nieruchomości, ruchomości, środki na rachunkach bankowych, wierzytelności i prawa majątkowe
• Hipoteka przymusowa – ustanawiana na nieruchomościach
• Zastaw skarbowy – na ruchomościach lub zbywalnych prawach majątkowych
• Zakaz zbywania i obciążania nieruchomości niezapisanych w księdze wieczystej

Każdy z tych środków może być zastosowany samodzielnie lub łącznie z innymi, w zależności od okoliczności sprawy, wartości potencjalnego uszczerbku dla Skarbu Państwa oraz sytuacji majątkowej podmiotu kontrolowanego.

Kaucja jako forma zabezpieczenia – kiedy i w jakiej wysokości może być nałożona?

Kaucja stanowi często preferowaną przez przedsiębiorców formę zabezpieczenia, gdyż – w przeciwieństwie do zajęć – pozwala na utrzymanie kontroli nad pozostałym majątkiem. Jest to kwota pieniężna wpłacana na wyodrębniony rachunek bankowy organu, która zabezpiecza potencjalne roszczenia Skarbu Państwa.

Wysokość kaucji powinna odpowiadać przewidywanej karze grzywny, zwrotowi korzyści majątkowej lub równowartości przedmiotów, które mogą podlegać przepadkowi. W praktyce organów skarbowych widoczna jest tendencja do określania kaucji w górnych granicach możliwych sankcji, co często stanowi przedmiot kontrowersji i podstawę do składania wniosków o zmianę formy lub wysokości zabezpieczenia.

Co istotne, wpłacenie kaucji może nastąpić zarówno na etapie postępowania przygotowawczego, jak i sądowego. Przedsiębiorca może również sam wnioskować o zastąpienie dokonanego zajęcia kaucją w odpowiedniej wysokości.

Na czym polega zajęcie majątkowe i jakie składniki majątku może obejmować?

Zajęcie majątkowe to najbardziej dotkliwa forma zabezpieczenia, polegająca na czasowym odebraniu właścicielowi prawa do dysponowania określonymi składnikami majątku. W kontekście postępowań skarbowych zajęcie może objąć praktycznie wszystkie składniki majątkowe, w tym:

• Nieruchomości (budynki, lokale, grunty)
• Ruchomości (pojazdy, maszyny, urządzenia)
• Środki pieniężne na rachunkach bankowych
• Udziały w spółkach i papiery wartościowe
• Wierzytelności wobec osób trzecich
• Prawa majątkowe (np. autorskie prawa majątkowe, patenty)

Zajęcie jest szczególnie problematyczne dla przedsiębiorców, gdyż może sparaliżować bieżącą działalność firmy, zwłaszcza gdy obejmuje środki na rachunkach bankowych lub majątek produkcyjny. Dlatego tak ważne jest podejmowanie natychmiastowych działań prawnych w celu ograniczenia zakresu zajęcia lub zmiany formy zabezpieczenia.

Jak przebiega proces wyceny zajętego majątku?

Wycena zajętego majątku stanowi kluczowy element procesu zabezpieczenia, ponieważ determinuje, czy wartość zabezpieczenia nie przekracza potencjalnej wysokości kary lub uszczerbku dla Skarbu Państwa. Zgodnie z przepisami, zabezpieczenie majątkowe nie powinno być nadmierne w stosunku do grożącej kary.

Sam proces wyceny może przebiegać dwutorowo. W przypadku prostszych składników majątkowych (np. środki pieniężne) określenie wartości jest oczywiste. W przypadku skomplikowanych aktywów (nieruchomości komercyjne, specjalistyczne maszyny, udziały w spółkach) konieczne może być powołanie biegłego rzeczoznawcy, który dokona profesjonalnej wyceny.

Warto zaznaczyć, że podmiot kontrolowany ma prawo kwestionować dokonaną wycenę, jeśli uzna ją za nierzetelną lub zawyżoną. Możliwe jest złożenie wniosku o ponowną wycenę z udziałem niezależnego rzeczoznawcy, co może stanowić podstawę do korekty zakresu zabezpieczenia.

Kiedy można składać wnioski o zwolnienie z zabezpieczenia majątkowego?

Wnioski o zwolnienie z zabezpieczenia majątkowego można składać na każdym etapie postępowania, jednak ich skuteczność zależy od wielu czynników. Zgodnie z przepisami, zabezpieczenie powinno być uchylone lub zmienione, gdy ustaną przyczyny, dla których zostało zastosowane, lub powstały okoliczności uzasadniające jego modyfikację.

Najczęstsze sytuacje uzasadniające złożenie wniosku o zwolnienie to:

• Zgromadzenie dowodów wskazujących na brak popełnienia zarzucanego czynu
• Nieproporcjonalność zabezpieczenia w stosunku do potencjalnej kary
• Upływ maksymalnego okresu trwania zabezpieczenia przewidzianego przepisami
• Istotna zmiana sytuacji majątkowej przedsiębiorcy
• Gotowość wpłacenia kaucji w zamian za zwolnienie zajętego majątku

Wniosek powinien być złożony do organu prowadzącego postępowanie lub do sądu, jeśli sprawa znajduje się już na etapie sądowym.

Jakie argumenty prawne są najskuteczniejsze we wnioskach o zwolnienie?

Praktyka pokazuje, że najskuteczniejsze wnioski o zwolnienie z zabezpieczenia opierają się na kilku kluczowych argumentach prawnych. Przede wszystkim należy wykazać, że zabezpieczenie zostało zastosowane z naruszeniem zasady proporcjonalności, która wynika zarówno z przepisów krajowych, jak i orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Dodatkowo warto powoływać się na:

• Zasadę domniemania niewinności
• Naruszenie prawa do prowadzenia działalności gospodarczej
• Sprzeczność zabezpieczenia z celami postępowania (np. gdy zabezpieczenie uniemożliwia naprawienie szkody)
• Wykazanie, że istnieją mniej dotkliwe środki pozwalające osiągnąć cel zabezpieczenia

Skuteczny wniosek powinien być poparty konkretnymi dowodami, takimi jak opinie biegłych, dokumentacja finansowa czy analizy wpływu zabezpieczenia na funkcjonowanie przedsiębiorstwa. W szczególnie skomplikowanych sprawach warto rozważyć skorzystanie z pomocy doświadczonego radcy prawnego, specjalizującego się w prawie karnym skarbowym. Kancelaria Kopeć Zaborowski Adwokaci i Radcowie Prawni oferuje kompleksowe wsparcie w tego typu sprawach, pomagając przedsiębiorcom skutecznie bronić swoich interesów w postępowaniach przed organami skarbowymi.

Czy można zakwestionować decyzję o zabezpieczeniu majątkowym?

Decyzję o zastosowaniu zabezpieczenia majątkowego można i warto kwestionować, jeśli istnieją ku temu podstawy prawne. W zależności od trybu zastosowania zabezpieczenia, dostępne są różne środki zaskarżenia:

W przypadku postępowania karnego skarbowego, na postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym przysługuje zażalenie do sądu właściwego do rozpoznania sprawy. Termin na złożenie zażalenia wynosi 7 dni od daty doręczenia postanowienia. Natomiast w postępowaniu podatkowym, na decyzję o zabezpieczeniu przysługuje odwołanie do organu wyższego stopnia, które należy złożyć w terminie 14 dni od doręczenia decyzji.

Warto zaznaczyć, że samo złożenie środka zaskarżenia nie wstrzymuje wykonania zabezpieczenia. Dlatego równolegle można złożyć wniosek o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji lub postanowienia.

Jak długo mogą trwać zabezpieczenia majątkowe?

Czas trwania zabezpieczeń majątkowych nie jest nieograniczony, choć w praktyce procedury mogą być bardzo długotrwałe. W postępowaniu karnym skarbowym zabezpieczenie z zasady trwa do momentu zakończenia postępowania prawomocnym orzeczeniem, jednak obowiązują precyzyjne reguły jego upadku.

Zgodnie z art. 132 Kodeksu karnego skarbowego, zabezpieczenie majątkowe upada w dwóch odmiennych sytuacjach. Po pierwsze – zabezpieczenie ustanowione na poczet przepadku przedmiotów, przepadku korzyści majątkowej lub ich równowartości pieniężnej upada w przypadku, gdy w prawomocnym orzeczeniu kończącym postępowanie nie zostanie orzeczony odpowiedni środek karny. Po drugie – zabezpieczenie majątkowe ustanowione na poczet należności publicznoprawnych upada, jeżeli w ciągu 3 miesięcy od daty uprawomocnienia się orzeczenia kończącego postępowanie nie zostanie wszczęta egzekucja tych należności. W praktyce oznacza to, że upadek zabezpieczenia zależy albo od treści prawomocnego wyroku, albo od braku rozpoczęcia egzekucji w ustawowym terminie.

W przypadku zabezpieczeń stosowanych w postępowaniach podatkowych, obowiązuje odrębna procedura.

Zgodnie z art. 33a Ordynacji podatkowej decyzja o zabezpieczeniu wygasa z mocy prawa w momencie rozstrzygnięcia sprawy podatkowej. Jeżeli zostaje doręczona decyzja określająca wysokość zobowiązania podatkowego, decyzja o zabezpieczeniu wygasa w dniu jej doręczenia. Natomiast gdy organ wydaje decyzję ustalającą wysokość zobowiązania podatkowego, decyzja o zabezpieczeniu wygasa po upływie 14 dni od jej doręczenia. Wygaśnięcie następuje automatycznie i nie jest związane z nadaniem rygoru natychmiastowej wykonalności, który dotyczy jedynie samej decyzji podatkowej.

Jakie konsekwencje biznesowe niesie za sobą zabezpieczenie majątkowe?

Konsekwencje biznesowe wynikające z zastosowania zabezpieczeń majątkowych mogą być niezwykle dotkliwe dla przedsiębiorców. Przede wszystkim, zajęcie rachunków bankowych prowadzi do utraty płynności finansowej, co może skutkować niemożnością regulowania zobowiązań wobec kontrahentów, pracowników czy instytucji finansowych.

Do najczęstszych negatywnych konsekwencji należą:

• Wstrzymanie procesów inwestycyjnych
• Utrata wiarygodności kredytowej
• Problemy z realizacją bieżących kontraktów
• Konieczność redukcji zatrudnienia
• Utrata klientów i kontrahentów obawiających się problemów z realizacją zamówień
• W skrajnych przypadkach – konieczność ogłoszenia upadłości

Z uwagi na powyższe, kluczowe jest szybkie podjęcie działań prawnych zmierzających do zminimalizowania zakresu zabezpieczenia lub zmiany jego formy na mniej dotkliwą dla bieżącej działalności przedsiębiorstwa.

Jak przygotować się do kontroli celno-skarbowej, by zminimalizować ryzyko zabezpieczeń?

Odpowiednie przygotowanie do kontroli celno-skarbowej może znacząco zmniejszyć ryzyko zastosowania zabezpieczeń majątkowych. Przedsiębiorcy powinni przede wszystkim zadbać o prawidłową dokumentację podatkową, regularnie przeprowadzać wewnętrzne audyty oraz wdrożyć procedury minimalizujące ryzyko nieprawidłowości.

Rekomendowane działania prewencyjne obejmują:

• Wdrożenie procedur należytej staranności w zakresie weryfikacji kontrahentów
• Regularne analizy ryzyka podatkowego
• Przygotowanie strategii na wypadek kontroli (wskazanie osób odpowiedzialnych, zakres współpracy)
• Ubezpieczenia od ryzyk podatkowych (coraz popularniejsze na rynku)
• Konsultacje z doradcą podatkowym lub radcą prawnym w przypadku transakcji o podwyższonym ryzyku

W przypadku otrzymania zawiadomienia o kontroli, kluczowe jest natychmiastowe skonsultowanie się z profesjonalnym pełnomocnikiem, który oceni ryzyko i doradzi w zakresie strategii postępowania.

Podsumowanie: jak skutecznie chronić majątek przedsiębiorstwa przed zabezpieczeniami skarbowymi?

Zabezpieczenia majątkowe stanowią istotne wyzwanie dla przedsiębiorców, mogąc poważnie zakłócić funkcjonowanie firmy nawet wtedy, gdy ostatecznie zarzuty nie zostaną potwierdzone. Dlatego tak ważna jest zarówno odpowiednia prewencja, jak i skuteczna reakcja w przypadku ich zastosowania.

Kluczowe elementy strategii ochrony majątku obejmują:

• Bieżący monitoring zgodności działań firmy z przepisami podatkowymi
• Natychmiastową reakcję prawną na decyzje o zabezpieczeniu
• Aktywne dążenie do zmiany formy zabezpieczenia na mniej dotkliwą (np. kaucję)
• Regularne składanie wniosków o zwolnienie lub ograniczenie zabezpieczenia
• Korzystanie z pomocy doświadczonych prawników specjalizujących się w prawie karnym skarbowym

Pamiętajmy, że skuteczna obrona przed nieuzasadnionymi lub nadmiernymi zabezpieczeniami majątkowymi wymaga specjalistycznej wiedzy i doświadczenia. Dlatego w sprawach związanych z zabezpieczeniami majątkowymi, kontrolami celno-skarbowymi czy postępowaniami podatkowymi warto korzystać z profesjonalnego wsparcia prawnego.

Bibliografia

• Ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz.U. 1999 nr 83 poz. 930 z późn. zm.)
• Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz.U. 1997 nr 137 poz. 926 z późn. zm.)
• Ustawa z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz.U. 2016 poz. 1947 z późn. zm.)
• Grzegorczyk T., Kodeks karny skarbowy. Komentarz, Warszawa 2022
• Orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz sądów administracyjnych w zakresie zabezpieczeń majątkowych w sprawach karnych skarbowych i podatkowych