Klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania (GAAR)

Klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania (GAAR)

Na czym polega klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania?

Klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania, określana skrótem GAAR od angielskiego General Anti-Avoidance Rule, jest instytucją prawa podatkowego, która pozwala organom podatkowym kwestionować skutki podatkowe określonych działań, jeżeli zostały one podjęte przede wszystkim w celu osiągnięcia korzyści podatkowej sprzecznej z celem lub przedmiotem przepisów podatkowych. W polskim porządku prawnym zasady jej stosowania zostały uregulowane w Ordynacji podatkowej.

Nie chodzi przy tym o każdy sposób zmniejszenia obciążeń podatkowych. Podatnik co do zasady może wybierać dopuszczalne prawem rozwiązania, także te bardziej korzystne podatkowo. Problem pojawia się wtedy, gdy dana czynność lub ciąg czynności ma charakter sztuczny, a osiągnięcie korzyści podatkowej jest głównym lub jednym z głównych celów działania. W takich sytuacjach organ może określić skutki podatkowe na podstawie tzw. czynności odpowiedniej, a w niektórych przypadkach z pominięciem czynności.

GAAR pełni więc funkcję ochronną dla systemu podatkowego. Ma przeciwdziałać agresywnym schematom optymalizacyjnym, w których zgodność z literalnym brzmieniem przepisów nie odpowiada ich rzeczywistemu celowi. Jednocześnie zastosowanie klauzuli nie powinno prowadzić do podważania zwykłych, racjonalnych decyzji biznesowych tylko dlatego, że przynoszą one również efekt podatkowy.

Kiedy klauzula GAAR może zostać zastosowana?

Klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania nie jest stosowana automatycznie. Organ musi wykazać spełnienie przesłanek ustawowych. Co do zasady bada, czy w danych okolicznościach wystąpiła korzyść podatkowa, czy osiągnięcie tej korzyści było głównym lub jednym z głównych celów działania oraz czy sposób postępowania miał charakter sztuczny. Ocenie podlega nie tylko pojedyncza czynność, ale również cały zespół powiązanych działań.

Przez korzyść podatkową rozumie się m.in. niepowstanie zobowiązania podatkowego, odsunięcie go w czasie, obniżenie jego wysokości, powstanie lub zawyżenie straty podatkowej, nadpłaty albo prawa do zwrotu podatku. Znaczenie ma także to, czy efekt podatkowy pozostaje w danych okolicznościach sprzeczny z przedmiotem lub celem ustawy podatkowej albo jej przepisu.

Ocena sztuczności opiera się na okolicznościach danej sprawy. Organ może brać pod uwagę np. nieuzasadnione dzielenie operacji, angażowanie podmiotów pośredniczących mimo braku uzasadnienia ekonomicznego lub gospodarczego, elementy prowadzące do uzyskania stanu identycznego lub zbliżonego do stanu istniejącego przed dokonaniem czynności, wzajemnie się znoszące lub kompensujące oraz ryzyko gospodarcze przewyższające spodziewane korzyści inne niż podatkowe. Każda sprawa wymaga jednak odrębnej analizy.

Jakie skutki może wywołać zastosowanie klauzuli?

Jeżeli organ uzna, że doszło do unikania opodatkowania, może określić skutki podatkowe na podstawie stanu rzeczy odpowiedniego, a w przypadkach przewidzianych ustawą z pominięciem skutków dokonanej czynności. W praktyce oznacza to ponowne ustalenie zobowiązania podatkowego, wysokości straty, prawa do zwrotu lub innych elementów rozliczenia. Konsekwencją może być obowiązek dopłaty podatku wraz z odsetkami, a w niektórych przypadkach także ryzyko dalszych sporów, kontroli lub odpowiedzialności na gruncie przepisów karnoskarbowych.

Postępowania dotyczące GAAR są zwykle złożone pod względem dowodowym i wymagają oceny nie tylko dokumentów podatkowych, ale również biznesowego uzasadnienia transakcji, przebiegu procesu decyzyjnego, powiązań między podmiotami oraz ekonomicznego sensu całej struktury. Znaczenie mają zarówno umowy i uchwały, jak i korespondencja, modele finansowe czy dokumenty wewnętrzne wyjaśniające cele działania.

W jakich sytuacjach ryzyko GAAR jest szczególnie istotne?

Ryzyko zastosowania klauzuli może pojawić się przy reorganizacjach grup kapitałowych, przekształceniach, łączeniach i podziałach spółek, transakcjach z podmiotami powiązanymi, tworzeniu wieloetapowych struktur holdingowych, przenoszeniu aktywów, planowaniu wypłat do wspólników czy kształtowaniu modelu finansowania działalności. Dotyczy to również działań podejmowanych przed sprzedażą biznesu lub inwestycją.

W praktyce zagrożone są zwłaszcza te rozwiązania, w których uzasadnienie gospodarcze jest słabo udokumentowane albo wyraźnie wtórne wobec oczekiwanego efektu podatkowego. Sam fakt, że działanie prowadzi do oszczędności podatkowej, nie przesądza jeszcze o zastosowaniu GAAR. Istotne jest jednak, czy można wykazać realny cel gospodarczy, proporcjonalność przyjętej konstrukcji oraz zgodność sposobu działania z funkcją przepisów podatkowych.

Kiedy warto skorzystać z pomocy prawnika lub doradcy podatkowego?

Wsparcie profesjonalne jest zasadne zarówno przed wdrożeniem planowanej struktury, jak i wtedy, gdy organ już prowadzi czynności sprawdzające, kontrolę podatkową, kontrolę celno-skarbową albo postępowanie podatkowe. Im wcześniej zostanie przeprowadzona analiza ryzyka, tym większa szansa na uporządkowanie dokumentacji, zmianę założeń transakcji lub przygotowanie argumentacji opartej na rzeczywistych celach gospodarczych.

Z pomocy warto skorzystać w szczególności przy projektach restrukturyzacyjnych, transakcjach o znacznej wartości, działaniach wieloetapowych oraz w sytuacji, gdy planowane rozwiązanie odbiega od standardowego modelu rynkowego. Szybka konsultacja może pomóc uniknąć błędów konstrukcyjnych, sporu z organem, zakwestionowania rozliczeń, odpowiedzialności karnoskarbowej lub istotnych strat finansowych.

W sprawach dotyczących klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania znaczenie ma nie tylko znajomość przepisów, ale również umiejętność połączenia argumentacji podatkowej, korporacyjnej i procesowej. Odpowiednie przygotowanie stanowiska już na etapie planowania lub pierwszych pytań ze strony organu często wpływa na dalszy przebieg sprawy.

Wsparcie kancelarii w zakresie spraw związanych z GAAR obejmuje w szczególności:

• analizę ryzyka zastosowania klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania,
• ocenę planowanych restrukturyzacji, przekształceń i transakcji,
• przygotowanie argumentacji dotyczącej uzasadnienia gospodarczego działań,
• reprezentację w toku kontroli, postępowań podatkowych i sporów z organami,
• wsparcie przy gromadzeniu i porządkowaniu dokumentacji dowodowej,
• ocenę ryzyk związanych z odpowiedzialnością karnoskarbową.

Potrzebna jest pomoc w sprawie dotyczącej klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania? Skontaktuj się z nami.

Zobacz więcej

• Ordynacja podatkowa
• Postępowanie podatkowe
• Kontrola celno-skarbowa
• Decyzja podatkowa