Rola biegłych w postępowaniach celno-skarbowych – kiedy ich opinie są kluczowe?

26.03.2026

Biegły w postępowaniu celno-skarbowym to osoba dysponująca wiadomościami specjalnymi (np. z zakresu rachunkowości, technologii produkcji, chemii, klasyfikacji towarów, IT), powoływana przez organ w celu wyjaśnienia okoliczności, których nie da się rzetelnie ocenić wyłącznie na podstawie dokumentów i wiedzy urzędniczej. W praktyce opinia biegłego bywa elementem przesądzającym o wyniku sprawy: o wymiarze należności, zastosowaniu preferencji, odpowiedzialności karno-skarbowej i ryzykach po stronie zarządu.

Z perspektywy przedsiębiorstwa kluczowe jest rozpoznanie momentu, w którym spór „przechodzi” z poziomu formalnego (dokumenty, procedury) na poziom merytoryczny (parametry towaru, procesy, obliczenia), bo wtedy właściwie poprowadzona praca z biegłym może ograniczyć koszty, czas i ryzyko reputacyjne.

Kiedy w sprawach celno-skarbowych pojawiają się biegli i dlaczego to ważne biznesowo

Postępowania prowadzone przez organy KAS, w tym kontrolę celno-skarbową, często dotyczą obszarów, w których rozstrzygnięcie zależy od wiedzy technicznej lub ekonomicznej. Wtedy biegły staje się „mostem” między światem biznesu a wymaganiami dowodowymi administracji.

Najczęstsze sytuacje, w których opinia biegłego ma realny ciężar:

• Klasyfikacja taryfowa (CN) i opis towaru: spór o to, czy produkt mieści się w danej pozycji taryfy, wpływa na stawkę celną, ograniczenia pozataryfowe i obowiązki licencyjne.
• Pochodzenie towarów: ocena procesów produkcyjnych, reguł „wystarczającego przetworzenia” oraz dokumentacji łańcucha dostaw.
• Wartość celna: korekty ceny transakcyjnej, koszty dodatkowe (transport, licencje, prowizje), powiązania między podmiotami i analiza porównawcza.
• Akcyza: parametry wyrobu (np. skład, właściwości), kwalifikacja jako wyrób akcyzowy, ubytki i straty technologiczne.
• Rozliczenia podatkowe w imporcie: elementy rachunkowe i systemowe (ERP, dane źródłowe, algorytmy wyliczeń).

Biznesowo oznacza to, że nawet przy poprawnej dokumentacji formalnej wynik sprawy może zależeć od jakości dowodu z opinii biegłego. Kosztem błędu są nie tylko zaległości i odsetki, ale też zakłócenie ciągłości dostaw, utrata preferencji, a w skrajnych przypadkach ryzyko odpowiedzialności karno-skarbowej osób odpowiedzialnych za rozliczenia.

Podstawy prawne powoływania biegłych – gdzie szukać reguł

W postępowaniach prowadzonych przez organy KAS zastosowanie mają reguły dowodowe wynikające przede wszystkim z Ordynacji podatkowej oraz – w sprawach dotyczących wymiaru i poboru należności celnych i innych należności przywozowych/wywozowych – również z ustawy z dnia 19 marca 2004 r. – Prawo celne. W postępowaniach celnych punktem odniesienia są również przepisy Unijnego Kodeksu Celnego oraz regulacje wykonawcze dotyczące stosowania prawa celnego w UE. Szczegółowy dobór podstawy prawnej zależy od tego, czy sprawa dotyczy stricte należności celnych, podatków, czy odpowiedzialności karno-skarbowej.

Fakt: dowód z opinii biegłego jest jednym z dowodów w sprawie i podlega ocenie organu na zasadach ogólnych. Opinia: w praktyce, jeżeli spór jest techniczny, organ często opiera rozstrzygnięcie w dużej mierze na opinii, dlatego strona powinna aktywnie reagować na jej braki i wnioski.

Jakie pytania do biegłego są „krytyczne” dla wyniku sprawy

O wartości opinii decyduje nie tylko osoba biegłego, ale też teza dowodowa, czyli pytania postawione przez organ. Dla firmy kluczowe jest dopilnowanie, aby pytania:

1. dotyczyły faktów i parametrów możliwych do zweryfikowania, a nie ocen prawnych (np. „czy spełniono przesłanki zwolnienia” to zwykle kwestia prawna, a nie techniczna),
2. odzwierciedlały realny proces biznesowy (np. jak działa linia produkcyjna lub system kalkulacji ceny),
3. uwzględniały komplet materiału źródłowego (instrukcje, receptury, specyfikacje, logi systemowe, umowy, dane transakcyjne).

Źle postawiona teza potrafi „zamknąć” opinię na wąskim fragmencie rzeczywistości i doprowadzić do wniosków korzystnych dla organu, mimo że pełen kontekst przemawia za firmą. Ryzyko rośnie szczególnie przy produktach złożonych (mieszanki, wyroby wieloskładnikowe, komponenty) oraz przy modelach rozliczeń opartych o automatyzację (kalkulacje w ERP, reguły alokacji kosztów).

Jak przedsiębiorstwo powinno pracować z opinią biegłego: dowody, uwagi, kontrdowody

Najczęstszy błąd po stronie przedsiębiorstw polega na biernym oczekiwaniu na wynik opinii. Proceduralnie strona może wnosić o dopuszczenie dowodów, składać wyjaśnienia oraz zgłaszać zarzuty do opinii, jeśli jest niepełna, wewnętrznie sprzeczna albo nie odpowiada na pytania organu.

Praktyczne działania minimalizujące ryzyko:

• Audyt materiału źródłowego przed badaniem: spójność specyfikacji, wersjonowanie dokumentów, zgodność danych z systemów z dokumentami handlowymi.
• Mapowanie procesu: opis krok po kroku, kto i jak generuje dane używane w kalkulacjach (ważne w sporach o wartość celną i akcyzę).
• Testy i próbki: jeżeli w grę wchodzą badania laboratoryjne, istotne jest zabezpieczenie próbek i warunków badania, aby uniknąć zarzutów o niereprezentatywność.
• Kontrargumentacja: wykazanie błędnych założeń, nieaktualnych norm, pominiętych danych lub metodologii nieadekwatnej do branży.

W sprawach wielowątkowych istotna bywa także synchronizacja działań prawnych i operacyjnych: dział celny, logistyka, technologia, finanse i compliance muszą dostarczyć spójny obraz. Braki komunikacyjne zwiększają ryzyko, że biegły oprze się na fragmentarycznych informacjach od organu.

Trzy sytuacje, gdy opinia biegłego bywa rozstrzygająca (i trzy wyjątki, o których firmy często zapominają)

Opinia biegłego jest szczególnie istotna w trzech obszarach: (1) klasyfikacja taryfowa i parametry techniczne towaru, (2) wartość celna i ekonomiczne elementy ceny, (3) akcyza i właściwości wyrobu oraz ubytki. W tych sprawach często chodzi o duże kwoty i efekt kaskadowy na wiele zgłoszeń lub okresów rozliczeniowych.

Jednocześnie w praktyce występują trzy wyjątki, które ograniczają „moc” opinii i powinny być uwzględniane w strategii procesowej:

1. Wyjątek 1: biegły nie rozstrzyga prawa. Jeżeli opinia wchodzi w ocenę prawną (np. przesłanki zwolnień, kwalifikacja czynu jako naruszenia), można podnosić, że to domena organu i sądu, a nie wiadomości specjalnych.
2. Wyjątek 2: opinia nie zastąpi pełnego materiału dowodowego. Nawet poprawna metodologicznie opinia może być mało przydatna, jeśli opiera się na niepełnych danych lub błędnych założeniach (np. pominięto istotne umowy, aneksy, koszty).
3. Wyjątek 3: sprzeczności i brak weryfikowalności obniżają wartość opinii. Gdy wnioski nie wynikają z danych, brakuje obliczeń, norm lub opisu metody, strona ma podstawy do żądania uzupełnienia albo kwestionowania opinii w toku sprawy.

Konsekwencje dla zarządu i compliance: dlaczego to nie jest „tylko” spór techniczny

Wynik oparty na opinii biegłego może uruchamiać konsekwencje wykraczające poza sam wymiar należności. Zależnie od stanu faktycznego może pojawić się ryzyko:

• doszacowania należności i odsetek oraz kosztów zabezpieczeń,
• zakwestionowania procedur wewnętrznych i obowiązków nadzorczych,
• postępowań karno-skarbowych, jeżeli organ uzna, że naruszenia miały charakter umyślny lub rażący.

Fakt: w sprawach celno-skarbowych skutki finansowe mogą obejmować wiele okresów i transakcji. Opinia: dla zarządu i compliance najtańsze jest zwykle wczesne uporządkowanie danych i przygotowanie spójnej narracji procesowej zanim biegły oprze się na materiałach wybranych przez organ.

Podsumowanie: kiedy warto rozważyć aktywną strategię dowodową

Jeżeli sprawa dotyczy parametrów towaru, metod kalkulacji, procesów technologicznych lub danych z systemów, przedsiębiorstwo powinno zakładać, że opinia biegłego będzie jednym z głównych dowodów. W takiej sytuacji kluczowe są: właściwe pytania do biegłego, komplet danych wejściowych i szybka reakcja na uchybienia opinii. W razie wątpliwości co do kierunku sprawy lub sposobu wykorzystania wiadomości specjalnych w postępowaniu, materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

W sprawach, w których spór opiera się na dowodzie z opinii biegłego, praktyczne wsparcie w ocenie ryzyk i przygotowaniu stanowiska może zapewnić Kopeć & Zaborowski, dlatego w razie potrzeby pogłębionej analizy najbezpieczniej będzie przejść przez temat wspólnie i Skontaktuj się z nami.

Bibliografia

[1] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz.U. 1997 nr 137 poz. 926 z późn. zm.).

[2] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 952/2013 z dnia 9 października 2013 r. ustanawiające unijny kodeks celny (Dz.Urz. UE L 269 z 10.10.2013).

[3] Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2015/2446 z dnia 28 lipca 2015 r. uzupełniające rozporządzenie (UE) nr 952/2013 (Dz.Urz. UE L 343 z 29.12.2015).

[4] Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2015/2447 z dnia 24 listopada 2015 r. ustanawiające szczegółowe zasady wykonania niektórych przepisów rozporządzenia (UE) nr 952/2013 (Dz.Urz. UE L 343 z 29.12.2015).

[5] Ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz.U. 1999 nr 83 poz. 930 z późn. zm.).

[6] Ustawa z dnia 19 marca 2004 r. – Prawo celne (Dz.U. 2004 nr 68 poz. 622 z późn. zm.).

Skontaktuj się z nami.